Tổng quan về bệnh tai biến mạch máu não

1./Thông tin chung về bệnh

 

  • Bệnh tai biến mạch máu não (TBMMN) hay còn gọi là đột quỵ não là một bệnh xảy ra khi giảm đột ngột hoặc ngưng hoàn toàn việc cung cấp máu đến não, nếu không xử lý kịp thời có thể dẫn đến tử vong.
  • TBMMN là một bệnh khá phổ biến và đang trở thành nguyên nhân gây tàn phế hàng đầu thế giới. Những di chứng mà tai biến để lại rất nặng nề như: liệt nửa người, nói ngọng, méo miệng, đời sống thực vật, thậm chí tử vong khiến bệnh nhân trở thành gánh nặng cho gia đình và toàn xã hội.
  • Thống kê của Hội Phòng chống tai biến mạch máu não cho thấy, tại Việt Nam mỗi năm có khoảng 200.000 người mắc bệnh này. Trong đó có tới 50% tử vong và chỉ 10% có thể phục hồi hoàn toàn, đó là các trường hợp nhẹ hoặc được cấp cứu kịp thời.

 

2./Phân loại 
Có hai loại TBMMN là nhồi máu não và xuất huyết não.

  • Nhồi máu não (Thiếu máu cục bộ) xảy ra đột ngột khi một mạch máu não bị tắc, nghẽn thường chiếm tỷ lệ 80% các TBMMN.
  • Xuất huyết não: xảy ra khi máu thoát khỏi thành mạch vào nhu mô não hoặc khoang dưới nhện chiếm tỷ lệ 15 – 20% các TBMMN.

 

cach-phong-ngua-benh-tai-bien-mach-mau-nao-1

 

3./Nguyên nhân 
Nhồi máu não:

  • Bệnh tim có loạn nhịp, hẹp van 2 lá, viêm nội tâm mạc bán cấp.
  • Các dị dạng mạch máu não: phồng động mạch, thông động mạch – tĩnh mạch.
  • Huyết áp cao.
  • Xơ vữa mạch ở người lớn tuổi.
  • Viêm động mạch.
  • Các bệnh khác: bệnh máu, rối loạn chuyển hóa.

Xuất huyết não:

  • Người già: Huyết áp cao, xơ vữa mạch.
  • Người trẻ: Dị dạng mạch máu não, chủ yếu là vỡ túi phồng động mạch, thông động tĩnh mạch.
  • Các bệnh có gây rối loạn đông máu, dùng thuốc chống đông.
  • U não.

 

4./Các yếu tố nguy cơ gây tai biến mạch máu não
Có những yếu tố có thể điều trị được hoặc thay đổi được để làm giảm nguy cơ bị TBMMN:

  • Những người bị tim mạch (loạn nhịp tim, xơ vữa mạch máu,…), những người bị cao huyết áp hay đái tháo đường có nguy cơ bị TBMMN cao hơn rất nhiều so với người khác.
  • Thuốc lá: Hút thuốc lá không những gây ung thư phổi, mà còn làm hại tim, gây cao huyết áp và gia tăng nguy cơ bị TBMMN.
  • Rượu, bia: Uống rượu, bia nhiều cũng làm tăng nguy cơ TBMMN.
  • Béo phì: Người mập cũng dễ bị TBMMN

Ngày nay TBMMN có tỉ lệ gia tăng tại các thành phố lớn trong đời sống công nghiệp hoá và có khuynh hướng trẻ hoá (40-45 tuổi thay vì 50-60 như trước kia) khiến nhiều người trẻ cũng có thể gặp TBMMN. 

5./Triệu chứng 

Đột ngột xuất hiện, đôi lúc ngay trong giấc ngủ, các triệu chứng có thể xuất hiện dữ dội hoặc ngược lại trong vài phút hay vài giờ. Trong số các triệu chứng thường gặp, có thể kể:

  • Yếu cơ một tay hay một chân, mặt tê cóng, đờ đẫn. Có hiện tượng liệt tay chân ở cùng một bên (bán thân bất toại).
  • Rối loạn thị giác được biểu hiện bằng cách mất một nửa hoặc một phần thị lực mắt, đồng nhất cả hai mắt (bán thông manh), mất thị giác ở một mắt hoặc cả hai, hoặc nhìn thấy hình bị nhoè.
  • Gặp khó khăn trong ngôn ngữ khi nói không rõ và chính xác, loạn vận ngôn, diễn tả khó khăn hoặc khó hiểu trong ngôn từ.
  • Mất cảm giác khi tiếp xúc với sức nóng, như được gây tê.
  • Nhức đầu bất thường và rất dữ dội mà không có nguyên nhân rõ ràng kèm theo nôn ói.
  • Mất thăng bằng, dễ té ngã, chóng mặt, mất đi sự phối hợp vận động… Đôi khi rối loạn nhận thức hoặc hôn mê.

Giai đoạn tiên liệu mô tả trên đây có tính chất rất quyết định trong việc hoặc cứu sống bệnh nhân hoặc ngăn ngừa những di chứng tai hại có thể xảy ra. Tiên lượng bệnh được tính từng phút. Các biện phát xử trí cấp cứu cần được tiến hành thật sớm, nhanh và chính xác. Do đó, gia đình và bản thân người bệnh cần nắm được các dấu hiệu báo trước này.

6./Phòng ngừa bệnh tai biến mạch máu não

Có thể phòng ngừa bệnh theo những cách sau:

  • Nếu huyết áp của bạn cao, bạn cần đi khám bệnh và theo lời khuyên của bác sĩ.
  • Đối với bệnh nhân mắc các bệnh lý về tim mạch như hẹp, hở van hai lá, rối loạn nhịp tim, suy tim,… phải đi bác sĩ khám và dùng thuốc đúng y lệnh. Đồng thời tránh căng thẳng xúc động là cách phòng ngừa bệnh tai biến mạch máu não cần thiết.
  • Tránh dùng các thức ăn nhiều chất béo và nên ăn lạt (ít mặn) để giảm cholesterol trong máu và giảm huyết áp.
  • Đối với bệnh nhân đái tháo đường nên thường xuyên kiểm tra đường huyết để tránh biến chứng. Nên ăn giảm tinh bột, giảm đường.
  • Xin bác sĩ cho lời khuyên về cách thay đổi lối sống (như không nghiện rượu, bia, thuốc lá,…) và đề nghị gia đình, bạn bè hỗ trợ.
  • Khi thời tiết thay đổi đột ngột, lúc chuyển mùa, người cao tuổi, nhất là người có bệnh tăng huyết áp, không nên đi ngoài trời lạnh vào ban đêm. Tránh tắm khuya và ở nơi gió lùa.
  • Nên định kỳ đến bệnh viện để kiểm tra sức khoẻ. Khi có các triệu chứng nhức đầu, buồn nôn, nói khó, cứng hàm bạn nên đến ngay bệnh viện để khám và điều trị kịp thời nhằm tránh và làm giảm các tai biến đáng tiếc xảy ra.

Một số biện pháp phòng ngừa khác để tránh nguy cơ đột quỵ:

  • Đi bộ 20 phút mỗi ngày: Dù công việc bận đến đâu, chỉ cần dành 20 phút đi bộ (ngay cả khi chia thành 2 lần 10 phút) cũng quý. Giá trị của nó ở chỗ: Đi bộ tổng cộng 2 giờ một tuần có thể cắt giảm nguy cơ đột quỵ tới 30%. Nếu đi bộ cường độ cao (tức vừa đi vừa có thể nói chuyện nhưng không hát được), cơ hội còn có thể giảm gần 40%.
  • Tạo thói quen ngủ 7h mỗi ngày: Li bì hơn 10 tiếng một đêm có thể làm tăng nguy cơ đột quỵ lên đến 63% so với kéo dài giấc ngủ khoảng 7 tiếng. Và nếu gây tiếng ồn khi ngủ (chứng ngáy ngủ), người đó có khả năng phát triển hội chứng trao đổi chất, một trong các điều kiện làm tăng nguy cơ đột quỵ, cũng như bệnh tim và bệnh đái tháo đường.

 

7./Điều trị 
TBMMN là một loại biến chứng nguy kịch, nên ngoài việc quản lý và kiểm soát tốt bệnh đang có, bạn cũng cần nắm bắt được các dấu hiệu báo động của cơn tai biến, để kịp thời điều trị. Tỉ lệ biến chứng càng giảm nếu thời gian phát hiện ra bệnh càng ngắn.

  • Để điều trị tai biến mạch máu não, tuỳ theo dạng bệnh mà bác sĩ sẽ có phác đồ phù hợp như dùng thuốc, vật lý trị liệu hay phẫu thuật,… Tuy nhiên, các thuốc dùng trong điều trị tai biến mạch máu não có thể gây tác dụng phụ nên bệnh nhân cần được theo dõi chặt chẽ. Một số ít trường hợp được các bác sĩ chỉ định phẫu thuật.
  • Tai biến mạch máu não có khả năng tái phát cao nên người bệnh cần điều trị tích cực theo đúng phác đồ của bác sĩ. Ngoài ra, người bệnh nên tăng cường vận động, tập thể dục nhẹ nhàng, không hút thuốc lá, cai rượu bia, tránh căng thẳng thần kinh,… Đồng thời, bệnh nhân cần điều trị các bệnh nguy cơ mắc kèm (nếu có) như tăng huyết áp, đái tháo đường, rối loạn lipid máu, bệnh tim mạch,… và thực hiện chế độ dinh dưỡng khoa học.

 

8./Xử lý khi gặp người bị tai biến mạch máu não

 
TBMMN thường xuất hiện với các triệu chứng đột ngột nên nếu người nhà hoặc người chứng kiến không biết cách xử lý kịp thời thì bệnh nhân có thể sẽ bị biến chứng (liệt toàn thân, bại não hoặc tử vong). Vì vậy, khi gặp người bị TBMMN, bạn cần chú ý các điều sau:

  • Bệnh nhân TBMMN có thể bị một trong hai dạng: chảy máu não do vỡ mạch hoặc nhồi máu não do tắc mạch. Hai bệnh này đối nghịch nhau hoàn toàn về nguyên nhân, cơ chế và cách điều trị. Các bác sỹ chuyên khoa cũng không thể chỉ dựa vào biểu hiện bên ngoài để xác định chẩn đoán. Vì vậy, không được mạo hiểm tự điều trị cho bệnh nhân dù chỉ là các động tác như bấm huyệt nhân trung, châm cứu, đánh gió… Những tác động đó có thể làm trầm trọng hơn tình trạng bệnh của bệnh nhân mà chúng ta vô tình không biết.
  • Thực hiện hô hấp nhân tạo: nếu cần phải dùng miệng thổi hơi vào miệng bệnh nhân (hô hấp miệng-miệng) nếu thấy bệnh nhân ngừng thở.
  • Không được cố di chuyển đầu, cổ bệnh nhân mà phải để bệnh nhân trong tư thế thoải mái, nới lỏng quần áo.
  • Không được cho bệnh nhân ăn hoặc uống. Tai biến khiến cho người bệnh không thể nuốt và sẽ gây nghẹn.
  • Không được dùng aspirin: Mặc dù aspirin có thể làm giảm cục máu đông trong trường hợp tai biến tắc động mạch nhưng cũng có thể gây chảy máu trong nếu là tai biến vỡ mạch máu. Nếu người bệnh đã uống aspirin trong ngày, cần phải báo với bác sỹ cấp cứu.
  • Thở sâu: Thở chậm và sâu giúp bệnh nhân bình tĩnh và đưa máu lên não nhiều hơn. Đặt người bệnh nằm xuống và nói chuyện với người bệnh để họ bình tĩnh.
  • Giữ đầu mát và thân ấm: Nếu có đá lạnh, có thể chấm nhẹ qua đầu người bệnh để giữ mát. Bọc đá trong khăn để không quá lạnh. Giữ mát đầu để giảm phản ứng phù nề khi tai biến và có thể giúp người bệnh đỡ cảm thấy đau đầu. Giữ thân ấm bằng áo khoác hoặc chăn sẽ giảm được nguy cơ co giật (sốc).
  • Có thể liên hệ với một trung tâm y tế hoặc với bác sỹ thần kinh để được tư vấn sớm trước khi đưa bệnh nhân đến bệnh viện.

 

GHI NHỚ QUAN TRỌNG:

 

  • Chỉ trong vòng 6 giờ từ khi có triệu chứng đột quỵ, các bác sỹ mới có khả năng cứu vùng não nhồi máu do bị tắc động mạch não.
  • Cần ghi nhớ ngay thời điểm xuất hiện triệu chứng đầu tiên (đến từng phút, ví dụ 07h20′; 10h15′ …), vì đó là thông tin có giá trị quan trọng mà bác sỹ cần để quyết định phương pháp điều trị.
  • Mỗi phút qua đi là hàng triệu tế bào não của bệnh nhân bị chết hoặc đe dọa sự sống do thiếu oxy. Tế bào não của chúng ta quý giá thế nào thì thời gian lúc này quý giá như thế.

 

9./Phục hồi cho bệnh nhân tai biến và phòng ngừa tái phát
Để phục hồi cho bệnh nhân sau TBMMN cần phối hợp nhiều liệu pháp: vật lý trị liệu, điều trị nội khoa (dùng thuốc) và cả động viên về mặt tinh thần của gia đình và những người xung quanh. 
Những người từng bị TBMMN cũng đồng thời phải đối mặt với nguy cơ tái phát cao. Do đó cần được kiểm soát tốt huyết áp, mỡ máu và các yếu tố nguy cơ khác như đái tháo đường, hút thuốc lá…